نگاهی ویژه به تاریخچه خلق جام جهانی فوتبال
با به صدا درآمدن سوت پایان فینال جام جهانی ۲۰۲۶ در ورزشگاه متلایف و به اهتزاز درآمدن جام قهرمانی توسط آرژانتین یا اسپانیا، تصویری در تاریخ ثبت خواهد شد که میلیاردها نفر در سراسر دنیا شاهد آن خواهند بود؛ کاپیتانی که جام طلایی جام جهانی را در میان شادی وصفناپذیر همتیمیهایش به آسمان بلند میکند. این جام برای عاشقان فوتبال نهایت موفقیت را تداعی میکند، اما کمتر کسی از داستان شگفتانگیز چگونگی پیدایش آن آگاه است.
جامی که امروز به عنوان مهمترین نماد دنیای فوتبال شناخته میشود، بیش از پنج دهه پیش توسط یک هنرمند مجسمهساز ایتالیایی طراحی شده است؛ اثری هنری که با هدف به تصویر کشیدن احساس، شکوه و عظمت فوتبال در قالب یک مجسمه خلق شد. شاهکاری که سیلویو گاتزانیگا آن را آفرید، امروزه به یکی از شناختهشدهترین جامهای ورزشی در جهان بدل گشته است.
تاریخچه این جام به اوایل دهه ۱۹۷۰ میلادی بازمیگردد. پس از پایان جام جهانی ۱۹۷۰، تیم ملی برزیل با کسب سومین قهرمانی خود، طبق قوانین آن زمان، مالکیت دائمی جام ژول ریمه را از آن خود کرد. فدراسیون جهانی فوتبال (فیفا) متعاقباً مسابقهای بینالمللی را برای طراحی جامی جدید برگزار کرد؛ جامی که باید شایستگی همراهی با باشکوهترین رویداد فوتبالی جهان را دارا میبود.
در قلب محله تاریخی بررا شهر میلان، سیلویو گاتزانیگا در کارگاه کوچک خود، دهها طرح و ایده مختلف را بر روی کاغذ پیاده کرد. او ساعتها غرق در تفکر و طراحی بود تا سرانجام به ایدهای دست یافت که بعدها به مشهورترین جام در تاریخ فوتبال مبدل شد.
جورجو گاتزانیگا، فرزند این هنرمند، سالها بعد در این باره چنین روایت کرد: «پدرم طرحهای بسیاری را ترسیم کرد. در نهایت به طرحی رسید که کره زمین را با دو نوار مارپیچمانند که یادآور رشتههای DNA بود، به تصویر میکشید؛ گویی جهانی در حال اوج گرفتن است.»
طرح نهایی، تصویری از دو پیکر انسانی را به نمایش میگذارد که با دستانی گشوده به سوی بالا، کره زمین را بر دوش خود حمل میکنند. خطوط منحنی و سیال این مجسمه، حالتی پویا و مارپیچی به آن میبخشد که حس حرکت، تعالی و پیروزی را به بیننده منتقل مینماید.
گاتزانیگا هدفش فراتر از خلق صرف یک جام برای اهدا به قهرمانان بود. او باور داشت که این اثر باید قادر باشد داستان و ماهیت فوتبال را روایت کند.
به گفته پسر هنرمند، تمامی جزئیات به کار رفته در این مجسمه دارای معنایی عمیق هستند. او در این خصوص توضیح میدهد: «موقعیت کره زمین، بالاتر از هر چیز دیگری قرار داده شده است.»
بازوان کشیده دو پیکر، صرفاً نمادی از بازیکنان فوتبال نیستند. جورجو در این باره میگوید: «این بازوان شبیه به بالهای الهه پیروزی هستند؛ نه فقط شادی و شعف یک فوتبالیست، بلکه هیجان و شور و شوق میلیونها هوادار را نیز بازتاب میدهند.»
همین دیدگاه هنرمندانه و عمیق باعث شد این جام از یک جایزه صرف ورزشی فراتر رفته و به نمادی از تلاش، کامیابی، افتخار و رؤیای مشترک تمام فوتبالدوستان در سراسر گیتی تبدیل شود.
پیش از پیدایش جام کنونی، قهرمانان جام جهانی جام ژول ریمه را بالای سر میبردند؛ جامی که از نخستین دوره مسابقات در سال ۱۹۳۰ مورد استفاده قرار گرفت و نقش مجسمه الهه پیروزی یونان باستان، یعنی «نایک»، بر روی آن حک شده بود. این جام نیز خود داستانی پرفراز و نشیب داشت. در سال ۱۹۶۶، تنها چند ماه پیش از آغاز جام جهانی در انگلستان، جام ژول ریمه به سرقت رفت. این اتفاق جهان فوتبال را در شوک فرو برد، اما چند روز بعد، سگی به نام «پیکلز» آن را در زیر حصاری در جنوب لندن یافت و همین امر باعث شد تا این سگ به یکی از مشهورترین قهرمانان غیرمنتظره تاریخ فوتبال تبدیل شود.
اما سرنوشت جام ژول ریمه به پایان خوشی ختم نشد. پس از اینکه برزیل در سال ۱۹۷۰ مالکیت دائمی آن را به دست آورد، این جام در سال ۱۹۸۳ بار دیگر، این بار از محل فدراسیون فوتبال برزیل، به سرقت رفت. برخلاف دفعه اول، این جام هرگز یافت نشد و بسیاری بر این باورند که سارقان آن را ذوب کردهاند.
این رخداد باعث شد تا ارزش تاریخی و نمادین جام طراحیشده توسط گاتزانیگا بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته و برجسته شود.
از یک ماکت تا مشهورترین جام دنیا
در رقابت طراحی فیفا، بیش از ۵۰ هنرمند از کشورهای گوناگون آثار خود را ارائه دادند، اما گاتزانیگا تصمیمی متفاوت اتخاذ کرد. در حالی که بیشتر شرکتکنندگان صرفاً نقاشیها و طرحهای دوبعدی ارسال کرده بودند، او یک نمونه سهبعدی کامل از طرح خود ساخت تا داوران بتوانند اثر را از نزدیک لمس و بررسی کنند.
ساخت ماکت سهبعدی تأثیر چشمگیری بر هیئت داوران گذاشت و در نهایت، طرح او به عنوان اثر برگزیده انتخاب شد.
گاتزانیگا در آن زمان به عنوان طراح و مجسمهساز در شرکت ایتالیایی G.D.E. Bertoni شهرت داشت و پیش از این، جامهایی نظیر جام یوفا و سوپرجام اروپا را طراحی کرده بود، اما هیچکدام از آن آثار به اندازه جام جهانی به شهرت و اعتبار دست نیافتند.
امروزه خانواده گاتزانیگا همچنان میراث هنری او را پاس داشته و حفظ میکنند. دفتر کار این هنرمند در نزدیکی شهر میلان همچنان پابرجاست و بازدیدکنندگان میتوانند طرحهای اولیه، قالبهای مومی و همان نمونهای را که بیش از نیم قرن پیش به فیفا ارائه شد، از نزدیک مشاهده کنند.
جامی که هیچ کشوری صاحبش نمیشود
برخلاف جام ژول ریمه، جام فعلی جام جهانی هرگز به مالکیت دائمی هیچ کشوری در نخواهد آمد. تیم قهرمان تنها در مراسم اهدای جام و جشنهای مربوط به قهرمانی، نسخه اصلی را در اختیار خواهد داشت و پس از پایان مراسم، این جام به مقر فیفا در زوریخ سوئیس بازگردانده میشود.
جام اصلی جام جهانی، ۳۵.۵ سانتیمتر ارتفاع دارد و از طلای ۱۸ عیار ساخته شده است. پایه آن با دو حلقه از سنگ مالاکیت به رنگ سبز مزین شده است که نمادی از زمین فوتبال محسوب میشود.
