سند قطعی تحول بزرگ در فوتبال آسیا
فوتبال ملی قاره آسیا در آستانه تحولی ساختاری و بسیار مهم قرار دارد. وب‌سایت «بازی آسیایی» که به اسناد توجیهی کامل کنفدراسیون فوتبال آسیا (AFC) دست یافته، گزارش داده است که AFC روز سه‌شنبه، ششم اکتبر، پیشنهادات خود را برای راه‌اندازی لیگ ملت‌های آسیا به فدراسیون‌های عضو تقدیم خواهد کرد. اگرچه این طرح هنوز به تصویب نهایی نرسیده، اما جزئیات منتشرشده حاکی از آن است که این تغییرات بسیار گسترده‌تر از صرفاً افزودن یک رقابت جدید به تقویم فوتبال قاره خواهد بود. کنفدراسیون فوتبال آسیا پیش از این در دسامبر ۲۰۲۵ از قصد خود برای برگزاری لیگ ملت‌ها خبر داده بود. اهداف اصلی این طرح شامل افزایش دیدارهای رسمی و معنادار در زمان‌های فیفا، کاهش اختلاف سطح تیم‌ها، صرفه‌جویی در هزینه‌ها از طریق برنامه‌ریزی متمرکز و ایجاد مسیری شفاف‌تر برای توسعه تیم‌های ملی اعلام شده بود. اکنون فاش شده است که AFC قصد دارد لیگ ملت‌ها را مستقیماً به مسابقات انتخابی جام ملت‌های آسیا و جام جهانی مرتبط سازد.
این ساختار جدید با لیگ ملت‌های اروپا تفاوت‌های اساسی خواهد داشت. رقابت‌های پیشنهادی AFC تنها جایگزین تعدادی از دیدارهای دوستانه نخواهند شد، بلکه لیگ ملت‌ها به چهارچوب اصلی فوتبال ملی در آسیا تبدیل خواهد گشت. نتایج هر تیم در این مسابقات، جایگاه آن را در دوره بعدی تعیین می‌کند، همچنین صعود یا سقوط میان سطوح و مسیر رسیدن به دو تورنمنت بزرگ ملی را مشخص می‌سازد. طبق طرح ارائه‌شده، ۴۷ تیم ملی عضو AFC در سه سطح مجزا قرار خواهند گرفت. سطوح اول و دوم هر کدام ۱۸ تیم را در بر می‌گیرند و ۱۱ تیم باقیمانده در سطح سوم به رقابت خواهند پرداخت. مسابقات سطوح اول و دوم به صورت یک لیگ واحد و بر اساس الگویی مشابه با مدل سوئیسی لیگ نخبگان آسیا برگزار می‌شود. در این روش، تمامی تیم‌ها در یک جدول واحد قرار می‌گیرند، اما هر تیم با تمامی ۱۷ رقیب دیگر خود مسابقه نخواهد داد.
در دوره‌ای که مسابقات به مرحله انتخابی جام ملت‌های آسیا مرتبط است، هر تیم در سطوح اول و دوم شش بازی انجام می‌دهد که شامل سه دیدار خانگی و سه مسابقه خارج از خانه می‌شود. در دوره‌ای که به انتخابی جام جهانی مرتبط است، تعداد بازی‌های هر تیم به ۱۲ مسابقه افزایش می‌یابد که شامل شش بازی خانگی و شش مسابقه خارج از خانه است. سطح سوم نیز به سه گروه تقسیم خواهد شد؛ دو گروه چهار تیمی و یک گروه سه تیمی، و دیدارهای آن به صورت رفت و برگشت برگزار می‌شود. صعود و سقوط میان سطوح هر دو سال یک بار صورت می‌گیرد. دو تیم قعر جدول سطح اول مستقیماً به سطح دوم سقوط می‌کنند و دو تیم برتر سطح دوم به سطح اول راه می‌یابند. همین فرمول میان سطوح دوم و سوم نیز اعمال خواهد شد. علاوه بر این، تیم‌های سیزدهم تا شانزدهم سطح بالاتر و تیم‌های سوم تا ششم سطح پایین‌تر وارد یک پلی‌آف متمرکز هشت‌تیمی می‌شوند تا چهار سهمیه باقیمانده برای ماندن یا صعود به سطح بالاتر مشخص شود.
یکی از بخش‌های مهم این طرح به انتخابی جام ملت‌های آسیا مربوط می‌شود. در نسخه کامل این رقابت‌ها، هر ۱۸ تیم سطح اول به طور مستقیم به جام ملت‌ها صعود می‌کنند و شش تیم برتر سطح دوم نیز ۲۴ تیم حاضر در مرحله نهایی را تکمیل خواهند کرد. بدین ترتیب، مرحله انتخابی جداگانه‌ای برای جام ملت‌ها وجود نخواهد داشت و جایگاه تیم‌ها در لیگ ملت‌های آسیا سرنوشت صعودکنندگان را مشخص می‌کند. بر اساس این فرمول، تیم‌های سطح سوم مسیر مستقیمی برای صعود به جام ملت‌های آسیا ندارند. آن‌ها ابتدا باید با کسب نتایج مناسب، به سطح دوم صعود کنند و سپس در چرخه بعدی برای قرار گرفتن در میان شش تیم برتر این سطح تلاش کنند. این بخش یکی از بحث‌برانگیزترین قسمت‌های پیشنهاد AFC است، زیرا فاصله تیم‌های ضعیف‌تر با مسابقات بزرگ قاره را در کوتاه‌مدت افزایش می‌دهد.
ساختار انتخابی جام جهانی پیچیده‌تر خواهد بود. تیم‌هایی که در دوره قبلی جایگاه خود را در سطح اول تثبیت کرده‌اند، وارد لیگ ۱۸ تیمی انتخابی جام جهانی می‌شوند و هر کدام ۱۲ مسابقه برگزار می‌کنند. بر اساس نمودار فعلی AFC، شش تیم صدر جدول مستقیماً راهی جام جهانی خواهند شد و تیم‌های رده هفتم تا دهم وارد یک پلی‌آف چهار تیمی می‌شوند. در نسخه کنونی طرح، دو تیم برتر این پلی‌آف نیز سهمیه مستقیم جام جهانی را کسب می‌کنند و تیم سوم به پلی‌آف بین‌قاره‌ای فیفا راه می‌یابد. اجرای این بخش به حفظ تعداد کنونی سهمیه‌های آسیا و تأیید نهایی فیفا بستگی دارد. تیم‌های سطح دوم و سوم در همان دوره مسیر مستقیمی به جام جهانی نخواهند داشت و باید از چرخه قبلی، جای خود را در سطح اول به دست آورده باشند.
لیگ ملت‌های آسیا یک قهرمان مستقل نیز خواهد داشت. هشت تیم برتر سطح اول به مرحله یک‌چهارم نهایی رفت و برگشت می‌رسند و چهار برنده در مرحله نهایی متمرکز شرکت می‌کنند. این مرحله شامل دو مسابقه نیمه‌نهایی و دیدار فینال است و هر دو سال یک بار برگزار خواهد شد. در نتیجه، تیم‌های بزرگ قاره علاوه بر رقابت برای سهمیه جام جهانی یا جام ملت‌ها، برای کسب جام لیگ ملت‌های آسیا نیز مبارزه می‌کنند. اجرای این برنامه یکباره انجام نمی‌شود. فاصله سال‌های ۲۰۲۷ تا ۲۰۳۰ به عنوان دوره گذار در نظر گرفته شده و ساختار فعلی انتخابی جام جهانی ۲۰۳۰ تا حد زیادی حفظ خواهد شد. در مرحله نخست، ۲۰ تیم پایین‌تر در ده تقابل رفت و برگشت بازی می‌کنند. سپس مرحله دوم با حضور ۳۶ تیم در ۹ گروه چهار تیمی برگزار می‌شود و تیم‌های اول و دوم هر گروه، ۱۸ تیم اولیه سطح نخست را تشکیل می‌دهند.
۱۸ تیم دیگر حاضر در مرحله دوم در سطح دوم قرار می‌گیرند و بازندگان مرحله اول به همراه تیم باقیمانده، سطح سوم را می‌سازند. در فصل ۲۹-۲۰۲۸، مسابقات سطح دوم و سوم به صورت آزمایشی آغاز می‌شود، در حالی که تیم‌های سطح اول همچنان ساختار مرسوم انتخابی جام جهانی ۲۰۳۰ را پشت سر می‌گذارند. فعالیت کامل این سیستم از چرخه ۳۱-۲۰۳۰ آغاز خواهد شد. برای تیم‌های قدرتمند قاره، تعداد حداقل مسابقات رسمی در یک چرخه چهار ساله از ۱۶ به ۱۸ بازی افزایش پیدا می‌کند. تغییر اصلی برای تیم‌های پایین‌تر رخ خواهد داد که در ساختار فعلی گاهی ماه‌ها از مسابقات رسمی دور می‌مانند. این تیم‌ها در طرح جدید بازی‌های بیشتری برابر حریفانی نزدیک به سطح خود خواهند داشت و AFC امیدوار است از این راه کیفیت فنی و ثبات برنامه‌های آن‌ها افزایش پیدا کند.
جمهوری اسلامی ایران، با توجه به جایگاه خود در جمع قدرت‌های بزرگ قاره، به طور طبیعی یکی از مدعیان حضور در سطح نخست این رقابت‌ها محسوب می‌شود، هرچند ترکیب نهایی سطوح هنوز به طور رسمی اعلام نشده است. قرار گرفتن در سطح اول می‌تواند هم راهیابی تیم ملی به جام ملت‌های آسیا را تسهیل کند و هم تعداد بازی‌های رسمی را افزایش دهد. اما در نقطه مقابل، بخش عمده‌ای از تقویم‌های فیفا به دیدارهای درون قاره‌ای اختصاص خواهد یافت و این امر فرصت برگزاری مسابقات دوستانه با تیم‌هایی از اروپا، آفریقا و آمریکا را کاهش خواهد داد. این مسئله قطعاً نگرانی‌هایی را برای قدرت‌های اصلی فوتبال آسیا نظیر ایران، ژاپن، کره‌جنوبی و استرالیا ایجاد خواهد کرد. تیم‌های بزرگ آسیا برای کسب آمادگی در سطح جام جهانی، به رویارویی با سبک‌های گوناگون فوتبال نیاز دارند. با اینکه AFC در تقویم پیشنهادی خود فضای محدودی را برای بازی‌های دوستانه در نظر گرفته، اما لیگ ملت‌ها به بخش غالب پنجره‌های ملی تبدیل خواهد شد و این موضوع برنامه‌ریزی برای رقابت با تیم‌های خارج از آسیا را دشوارتر می‌سازد.
محدود شدن مسیر تیم‌های سطح سوم نیز انتقاد دیگری است که می‌تواند در نشست فدراسیون‌های عضو مطرح شود. بر اساس این سیستم، ممکن است یک تیم تمامی مسابقات خود را در یک چرخه با پیروزی به پایان برساند، اما به دلیل آغاز رقابت‌ها از سطح سوم، همچنان به جام ملت‌ها یا جام جهانی نرسد. همچنین، احتمال رویارویی رسمی تیم‌هایی مانند ژاپن و سریلانکا در آینده بسیار کم خواهد شد. کنفدراسیون فوتبال آسیا در طراحی این رقابت‌ها پیشنهاد تقسیم آسیا به دو منطقه شرق و غرب یا پنج منطقه جغرافیایی را کنار گذاشته است. مدیران کنفدراسیون معتقدند چنین تقسیم‌بندی‌هایی تعادل مسابقات را از بین می‌برد و ارتباط فوتبالی میان بخش‌های مختلف قاره را محدود می‌کند. به همین دلیل، تیم‌ها می‌توانند بدون توجه به منطقه جغرافیایی خود با حریفان هم‌سطح روبه‌رو شوند.
پرسش نهایی به استقبال هواداران از این ساختار بازمی‌گردد. برگزاری متمرکز مراحل نیمه‌نهایی و فینال هر دو سال یک بار می‌تواند پایانی هیجان‌انگیز برای لیگ ملت‌ها رقم بزند، اما تجربه رقابت‌های باشگاهی AFC نشان داده است که یک مرحله نهایی متمرکز همیشه نمی‌تواند فضای مورد انتظار تماشاگران را ایجاد کند. موفقیت این پروژه در نهایت به کیفیت مسابقات، جذابیت رقابت‌ها و همراهی هواداران بستگی خواهد داشت. لیگ ملت‌های آسیا در صورت تصویب، تنها یک جام جدید برای اضافه شدن به ویترین افتخارات AFC نخواهد بود؛ بلکه این مسابقات قرار است تقویم بازی‌های ملی، طبقه‌بندی قدرت‌های قاره، مسیر صعود و سقوط و راه رسیدن به جام ملت‌ها و جام جهانی را در یک سیستم واحد یکپارچه سازد. این طرح بلندپروازانه می‌تواند فوتبال ملی آسیا را منظم‌تر و رقابتی‌تر کند، اما همزمان فرصت رویارویی با جهان خارج و رویای تیم‌های کوچک‌تر را با پرسش‌های جدی روبه‌رو خواهد ساخت.
یک بار دیگر و به صورت خلاصه، سازوکار این تورنمنت جدید را بررسی می‌کنیم:
۴۷ تیم آسیایی در سه سطح تقسیم می‌شوند.
سطح سوم با حضور ۱۱ تیم برگزار خواهد شد.
۱۸ تیم برتر مرحله دوم انتخابی جام جهانی در سطح اول قرار می‌گیرند.
۱۸ تیم بعدی وارد سطح دوم می‌شوند.
۱۱ تیم باقیمانده در سطح سوم بازی می‌کنند.
سطح اول و دوم به صورت یک لیگ ۱۸ تیمی برگزار می‌شوند.
تمام تیم‌ها در یک جدول قرار می‌گیرند، اما هر تیم با همه ۱۷ حریف بازی نمی‌کند.
سطح سوم شامل دو گروه چهار تیمی و یک گروه سه تیمی خواهد بود.
لیگ ملت‌های آسیا هر دو سال یک بار برگزار می‌شود.
یک دوره از این رقابت‌ها به انتخابی جام ملت‌های آسیا متصل خواهد بود.
دوره بعدی با انتخابی جام جهانی ارتباط پیدا می‌کند.
در دوره مرتبط با جام ملت‌های آسیا، هر تیم حاضر در سطح اول و دوم شش مسابقه انجام می‌دهد. این شش مسابقه شامل سه بازی خانگی و سه بازی خارج از خانه است.
در دوره مرتبط با جام جهانی، هر تیم سطح اول و دوم ۱۲ مسابقه انجام خواهد داد. این ۱۲ مسابقه شامل شش بازی خانگی و شش مسابقه خارج از خانه است.
یک تیم حاضر در سطح اول، در مجموع چرخه چهار ساله حداقل ۱۸ مسابقه رسمی انجام می‌دهد.
دو تیم انتهای جدول سطح اول مستقیما به سطح دوم سقوط می‌کنند.
دو تیم برتر سطح دوم مستقیما به سطح اول صعود می‌کنند.
دو تیم انتهای جدول سطح دوم نیز به سطح سوم سقوط خواهند کرد.
مسیر صعود به جام ملت‌های آسیا:
تمام ۱۸ تیم سطح اول مستقیما به جام ملت‌های آسیا صعود می‌کنند.
شش تیم بالای جدول سطح دوم نیز راهی جام ملت‌های آسیا می‌شوند.
به این ترتیب، ۲۴ تیم حاضر در جام ملت‌های آسیا مشخص خواهند شد.
دیگر مرحله انتخابی جداگانه‌ای برای جام ملت‌های آسیا برگزار نمی‌شود.
تیم‌های سطح سوم مسیر مستقیمی برای رسیدن به جام ملت‌های آسیا ندارند.
