پنالتی در جام جهانی ۲۰۲۶: از شانس تا علم!
مسابقات جام جهانی ۲۰۲۶ نشان داده که ضربات پنالتی دیگر به شانس و اقبال واگذار نمیشوند. تیمهای ملی با استفاده از برنامههای روانشناختی، تحلیل دادهها و تمرینهای تخصصی به سمت این لحظات حساس حرکت میکنند؛ تحولی که فوتبال مدرن را به عصری نوین وارد کرده است.
ضربات پنالتی همواره یکی از پراسترسترین بخشهای فوتبال بودهاند؛ زمانی که سرنوشت یک تیم، یک بازیکن و حتی یک نسل تنها با یک ضربه از فاصله ۱۲ یاردی میتواند تغییر کند. اما اگر زمانی پنالتیها را «لاتاری فوتبال» مینامیدند، امروزه شرایط کاملاً متفاوت شده است.
شواهد جام جهانی ۲۰۲۶ نشان میدهد دیدگاه تیمهای بزرگ نسبت به ضربات پنالتی دیگر بر پایه شانس نیست، بلکه این بخش از بازی به یک تخصص کامل تبدیل شده؛ تخصصی که پشت آن ساعتها تمرین، تحلیل و آمادهسازی ذهنی وجود دارد.
آلمان و هلند، دو تیم مطرح بودند که هزینه سنگین این نبرد ذهنی را پرداختند. هر دو تیم در مرحله یکهشتم نهایی در ضربات پنالتی مغلوب پاراگوئه و مراکش شدند و از گردونه رقابتها کنار رفتند. در سوی دیگر، یوری تیلمانس با حفظ آرامش خود، پنالتی دقیقه پایانی وقت اضافه را مقابل سنگال به گل تبدیل کرد تا بازگشت تاریخی بلژیک کامل شود.
گیر یوردت، مدرس دانشگاه علوم ورزشی نروژ و نویسنده کتاب «فشار»، که سالها بر روانشناسی ضربات پنالتی تحقیق کرده، معتقد است زمان آن فرا رسیده که اصطلاح «لاتاری پنالتیها» کنار گذاشته شود.
او در گفتوگو با رویترز اظهار داشت: «اگر تیمی بخواهد در جام جهانی موفق شود، تقریباً اجتنابناپذیر است که به ضربات پنالتی برسد. عجیب است که برخی تیمها هنوز زمان کافی به این بخش اختصاص نمیدهند. در نهایت ممکن است سرنوشت یک بازیکن جوان با یک پنالتی از دست رفته گره بخورد و این مسئولیتی است که بر عهده مربیان و فدراسیونها قرار دارد.»
یوردت برای تحقیقات خود، تمامی ۷۱۸ ضربه پنالتی ثبتشده در جامهای جهانی، رقابتهای یورو و لیگ قهرمانان اروپا از سال ۱۹۷۰ تا ۲۰۲۳ را مورد بررسی قرار داده است.
نتایج تحقیقات او قابل توجه بود؛ ۵۳ درصد بازیکنانی که پنالتی از دست دادهاند، پس از ضربه، واکنشهای تقریباً مشابهی از خود نشان دادهاند؛ جمع کردن بدن، افتادن روی زمین، پوشاندن صورت با دستها، پایین انداختن سر یا حتی اجتناب از مواجهه با همتیمیها.
انگلیس یکی از کشورهایی بود که بیشترین آسیب را از این کابوس دیده است. سهشیرها در دهه ۹۰ میلادی و اوایل دهه ۲۰۰۰، شش بار از هفت باری که کارشان به ضربات پنالتی کشید، شکست خوردند و این امر باعث شد اتحادیه فوتبال انگلیس پروژهای جامع برای آمادهسازی بازیکنان طراحی کند.
یوردت در این باره میگوید: «انگلیس این مشکل را پذیرفت و پروژههای بزرگی را برای ضربات پنالتی آغاز کرد. آنها امروز در این حوزه پیشگام هستند و رویکردی کاملاً علمی و جامع اتخاذ کردهاند.»
توماس توخل که اکنون هدایت تیم ملی انگلیس را بر عهده دارد، همین مسیر را دنبال میکند.
سرمربی آلمانی تیم ملی انگلیس عنوان کرد: «اتحادیه فوتبال انگلیس برنامه مشخصی برای ضربات پنالتی دارد و ما آن را با جزئیات کامل اجرا میکنیم. پنالتی بخش مهمی از فوتبال در مسابقات حذفی به شمار میرود.»
لوئیس دلافوئنته، سرمربی تیم ملی اسپانیا، نیز دیدگاهی مشابه دارد: «زدن پنالتی اتفاقی نیست. همانطور که متخصص ضربات آزاد و کرنر داریم، متخصص پنالتی هم داریم. همه بازیکنان قادر به زدن پنالتی نیستند.»
دلافوئنته افزود: «بعد روانی نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. برای برخی بازیکنان، پنالتی زدن بسیار دشوار است، اما برخی دیگر عاشق چنین لحظاتی هستند.»
یوردت حتی به جزئیات کوچکی مانند زبان بدن بازیکنان اشاره میکند. از دیدگاه او، سرعت حرکت از خط میانی به سمت نقطه پنالتی یا واکنش بازیکن پس از سوت داور، میتواند میزان اضطراب او را نمایان سازد.
او توضیح داد: «برخی بازیکنان به محض شنیدن سوت داور، با شتاب به سمت توپ میروند. از نظر من این همیشه نشانه خوبی نیست، زیرا ممکن است نشاندهنده این باشد که بازیکن بیشتر درگیر احساسات خود است تا اجرای صحیح ضربه.»
البته استثناهایی نیز در این زمینه وجود دارد.
یوردت، کیلیان امباپه را یکی از سریعترین پنالتیزنان جهان میداند، اما معتقد است سرعت، بخشی از شخصیت فوتبالی اوست و به همین دلیل تأثیر منفی بر عملکردش نمیگذارد.
تیلمانس پس از گل حساس خود مقابل سنگال گفت: «چند روز روی این ضربات تمرین کرده بودیم. در آن لحظه، تنها چیزی که لازم بود، ایمان به خود و تواناییهایت بود.»
اما شاید بزرگترین دگرگونی در نقش دروازهبانها رخ داده باشد. آنها دیگر صرفاً جهت ضربه را حدس نمیزنند، بلکه با استفاده از دادهها، تحلیل رفتار پنالتیزنها و حتی تکنیکهای روانی وارد این نبرد میشوند.
یوردت در این خصوص اظهار داشت: «دروازهبانها یک انقلاب را تجربه کردهاند. آنها امروزه بسیار آمادهتر هستند و در این جام جهانی شاهدیم که با استفاده از تحلیل دادهها و شناخت بهتر پنالتیزنها، نسبت به گذشته برتری بیشتری یافتهاند.»
از نگاه او، یاسین بونو یکی از بهترین نمونههای این تحول محسوب میشود.
او توضیح داد: «بونو توانسته فریب دادن پنالتیزنها را به یک هنر تبدیل کند. او با حرکات دوگانه روی خط دروازه، مهاجم را به این تصور وامیدارد که به یک سمت شیرجه خواهد زد، اما در لحظه آخر مسیر خود را تغییر میدهد.»
همین تکنیک در دیدار مراکش و هلند نیز مشاهده شد؛ مسابقهای که در آن دو بازیکن هلندی ضربات خود را از دست دادند و بونو یک پنالتی دیگر را مهار کرد.
کارلو آنچلوتی، سرمربی تیم ملی برزیل، نیز اهمیت ویژهای برای این بخش از فوتبال قائل است. او در تمرینات، بازیکنان را دقیقاً در شرایط مسابقه قرار میدهد؛ از ایستادن روی خط میانی تا طی کردن مسیر به سمت نقطه پنالتی، در حالی که خودش زبان بدن و واکنشهای آنها را زیر نظر میگیرد.
