جام جهانی ۲۰۲۶: پنالتی دیگر شانس نیست، بلکه یک علم است!
جام جهانی ۲۰۲۶ نشان داده که ضربات پنالتی دیگر به شانس و اقبال سپرده نمیشود. تیمهای ملی با برنامهریزیهای روانشناختی، تحلیل دادهها و تمرینات تخصصی به استقبال این لحظات حساس میروند؛ تغییری که فوتبال مدرن را وارد مرحلهای نوین کرده است.
ضربات پنالتی همواره یکی از پرتنشترین بخشهای فوتبال بوده است؛ زمانی که سرنوشت یک تیم، یک بازیکن و حتی یک نسل میتواند تنها با یک ضربه از فاصله ۱۲ یاردی تغییر کند. اما اگر زمانی پنالتیها را «لاتاری فوتبال» مینامیدند، امروز شرایط کاملاً دگرگون شده است.
جام جهانی ۲۰۲۶ گواه این مدعاست که نگاه تیمهای مطرح به ضربات پنالتی دیگر بر پایه شانس نیست، بلکه این بخش از بازی به یک تخصص کامل بدل گشته است؛ تخصصی که ساعتها تمرین، تحلیل و آمادهسازی ذهنی پشت آن نهفته است.
آلمان و هلند، دو تیم بزرگی بودند که بهای سنگین این نبرد ذهنی را پرداختند. هر دو تیم در مرحله یکهشتم نهایی در ضربات پنالتی مقابل پاراگوئه و مراکش مغلوب شده و از گردونه رقابتها کنار رفتند. در سوی دیگر، یوری تیلمانس با حفظ خونسردی خود، پنالتی دقیقه پایانی وقت اضافه را مقابل سنگال به گل تبدیل کرد تا کامبک تاریخی بلژیک تکمیل شود.
گیر یوردت، استاد مدرسه علوم ورزشی نروژ و مؤلف کتاب «فشار» که سالها بر روی روانشناسی ضربات پنالتی تحقیق کرده است، معتقد است زمان کنار گذاشتن اصطلاح «لاتاری پنالتیها» فرا رسیده است.
او در مصاحبه با رویترز اظهار داشت: «اگر تیمی بخواهد در جام جهانی موفق شود، تقریباً اجتنابناپذیر است که به ضربات پنالتی کشیده شود. عجیب است که برخی تیمها هنوز زمان کافی به این بخش اختصاص نمیدهند. در نهایت ممکن است سرنوشت یک بازیکن جوان با یک پنالتی از دست رفته رقم بخورد و این مسئولیتی است که بر عهده مربیان و فدراسیونهاست.»
یوردت برای تحقیقات خود، تمامی ۷۱۸ ضربه پنالتی ثبتشده در جامهای جهانی، رقابتهای یورو و لیگ قهرمانان اروپا از سال ۱۹۷۰ تا ۲۰۲۳ را مورد بررسی قرار داده است.
نتیجه تحقیقات او بسیار جالب بود؛ ۵۳ درصد بازیکنانی که پنالتی از دست دادهاند، پس از ضربه واکنشهایی تقریباً مشابه از خود نشان دادهاند؛ جمع کردن بدن، افتادن روی زمین، پوشاندن صورت با دستها، پایین انداختن سر یا حتی اجتناب از مواجهه با همتیمیها.
انگلیس یکی از کشورهایی بود که بیشترین آسیب را از این کابوس دیده بود. سهشیرها در دهه ۹۰ میلادی و اوایل دهه ۲۰۰۰، شش بار از هفت باری که به ضربات پنالتی رسیدند، مغلوب شدند و همین امر باعث شد اتحادیه فوتبال انگلیس پروژهای جامع برای آمادهسازی بازیکنان طراحی کند.
یوردت در این خصوص میگوید: «انگلیس این چالش را پذیرفت و پروژههای بزرگی برای ضربات پنالتی طراحی کرد. آنها امروز از پیشگامان این حوزه هستند و رویکردی کاملاً علمی و جامع اتخاذ کردهاند.»
توماس توخل که اکنون هدایت تیم ملی انگلیس را بر عهده دارد، همین مسیر را ادامه میدهد.
سرمربی آلمانی انگلیس بیان کرد: «اتحادیه فوتبال انگلیس برنامه مدونی برای ضربات پنالتی دارد و ما آن را با جزئیات کامل اجرا میکنیم. پنالتی بخش مهمی از فوتبال در مسابقات حذفی است.»
لوئیس دلافوئنته، سرمربی تیم ملی اسپانیا، نیز دیدگاهی مشابه دارد: «زدن پنالتی اتفاقی نیست. همانطور که برای ضربات آزاد و کرنر متخصص داریم، برای پنالتی هم متخصص داریم. همه بازیکنان قادر به زدن پنالتی نیستند.»
دلافوئنته افزود: «بعد روانی نیز اهمیت فوقالعادهای دارد. برای برخی بازیکنان پنالتی زدن بسیار دشوار است، اما برخی دیگر عاشق چنین لحظاتی هستند.»
یوردت حتی به جزئیات ریزی مانند زبان بدن بازیکنان اشاره میکند. از دیدگاه او، سرعت قدم برداشتن از خط میانی به سمت نقطه پنالتی یا واکنش بازیکن پس از سوت داور، میتواند میزان اضطراب او را نمایان سازد.
او توضیح داد: «برخی بازیکنان به محض شنیدن سوت داور، با سرعت زیاد به سمت توپ حرکت میکنند. از نظر من این همیشه نشانه خوبی نیست، چرا که ممکن است نشاندهنده این باشد که بازیکن بیشتر درگیر احساسات خود است تا اجرای صحیح ضربه.»
البته استثناهایی نیز در این میان وجود دارد.
یوردت، کیلیان امباپه را یکی از سریعترین پنالتیزنان جهان محسوب میکند، اما معتقد است سرعت بخشی از شخصیت فوتبالی اوست و به همین دلیل تأثیر منفی بر عملکردش نمیگذارد.
تیلمانس پس از گل حیاتی خود مقابل سنگال گفت: «چندین روز روی این ضربات تمرین کرده بودیم. در آن لحظه تنها باید به خودت و تواناییهایت باور داشته باشی.»
اما شاید بزرگترین تحول در نقش دروازهبانها رخ داده باشد. آنها دیگر صرفاً جهت ضربه را حدس نمیزنند، بلکه با بهرهگیری از دادهها، تحلیل رفتار پنالتیزنها و حتی تکنیکهای روانی وارد این کارزار میشوند.
یوردت در این زمینه گفت: «دروازهبانها یک انقلاب را تجربه کردهاند. آنها امروز به مراتب آمادهتر هستند و در این جام جهانی شاهد هستیم که با استفاده از تحلیل دادهها و شناخت بهتر پنالتیزنها، نسبت به گذشته برتری بیشتری یافتهاند.»
از نگاه او، یاسین بونو یکی از بهترین نمونههای این تحول به شمار میرود.
او توضیح داد: «بونو توانسته فریب دادن پنالتیزنها را به یک هنر تبدیل کند. او با حرکات دوگانه روی خط دروازه، مهاجم را وادار میکند تصور کند به یک سمت شیرجه خواهد زد، اما در لحظه آخر مسیر خود را تغییر میدهد.»
همین تکنیک در دیدار مراکش و هلند نیز به چشم آمد؛ مسابقهای که در آن دو بازیکن هلندی ضربات خود را از دست دادند و بونو یک پنالتی دیگر را مهار کرد.
کارلو آنچلوتی، سرمربی تیم ملی برزیل، نیز اهمیت ویژهای برای این جنبه از فوتبال قائل است. او در تمرینات، بازیکنان را دقیقاً در شرایط مسابقه قرار میدهد؛ از ایستادن روی خط میانی تا طی کردن مسیر به سمت نقطه پنالتی، در حالی که خودش زبان بدن و واکنشهای آنها را به دقت زیر نظر میگیرد.
